De geologie achter de show
Waarom IJsland zoveel lava heeft
Een eenvoudige gids over de plaatgrens, de hotspot en het basalt achter de IJslandse uitbarstingen, en over het Katla-gesteente dat de Lava Show smelt en uitgiet.
Reserveer je plek voor de Lava Show ↗Een plaatgrens en een hotspot
IJsland ligt op de Mid-Atlantische Rug, een divergente plaatgrens waar twee tektonische platen uit elkaar bewegen. Het ligt ook boven een hotspot, een bron van opstijgende hitte van diep in de aarde. Wikipedia schrijft de frequente vulkanische activiteit van het land toe aan deze dubbele ligging. De rug spreidt zich ruwweg van oost naar west, terwijl de hotspot in minstens 25 miljoen jaar langzaam is verschoven. Samen verklaren ze waarom uitbarstingen hier frequent zijn en waarom het eiland steeds opnieuw door lava wordt opgebouwd.
Ongeveer 30 actieve systemen
De vulkanische activiteit van IJsland is verspreid over een gordel van vulkanische zones die het land van het zuidwesten naar het noorden doorkruisen. Wikipedia telt ongeveer 30 actieve vulkanische systemen. Daaronder de vulkanische gordel van Reykjanes in het zuidwesten. Je hoeft de namen niet te leren, alleen te weten dat uitbarstingen hier geen once-in-a-lifetime-gebeurtenis zijn, maar deel uitmaken van hoe het eiland wordt gevormd.
Magma, lava en basalt
Magma is gesmolten gesteente in de aarde. Zodra het het oppervlak bereikt, wordt het lava genoemd, en het vaste gesteente dat achterblijft wanneer lava afkoelt, wordt ook lava genoemd. Het meeste wat IJslandse vulkanen produceren is basalt: ongeveer 92 procent van het gesteente dat sinds de laatste ijstijd is uitgebarsten. Basaltlava is dun en vloeibaar, met een dikte die vaak wordt vergeleken met ketchup, hoewel nog steeds duizenden keren dikker dan water. Daarom verspreidt het zich in brede, vlakke stromen, en dat is mede wat een lavashow mogelijk maakt.
Twee texturen: pāhoehoe en ʻaʻā
IJslands basaltlava stolt in twee hoofdvormen, en beide hebben IJslandse namen. Gladde, vloeibare pāhoehoe, in het IJslands helluhraun genoemd, vormt lavavelden die redelijk gemakkelijk te belopen zijn. Dikkere, kleverigere ʻaʻā, apalhraun genoemd, heeft een ruw, scherp oppervlak dat het wandelen moeilijk, langzaam en gevaarlijk maakt. Lava vormt snel een isolerende korst, waardoor de binnenkant lang vloeibaar kan blijven, en barst bij het afkoelen. Basalt breekt vaak in verticale kolommen, een vorm die je kunt zien bij Reynisfjara, nabij Vík.
Effusieve en explosieve uitbarstingen
De blog van de locatie legt uit dat uitbarstingen in twee brede stijlen voorkomen. Dunne, silica-arme lava zoals basalt stroomt gemakkelijk en kan grote afstanden afleggen, wat effusief wordt genoemd. Dikkere lava met meer silica houdt gas vast, waardoor de druk toeneemt en de uitbarsting waarschijnlijk explosiever is. Een lavashow herschept het effusieve type: een gecontroleerde stroom van dunne basalt. Het verschil kennen helpt wanneer je nieuws leest over een uitbarsting, omdat een stromende uitbarsting en een explosieve uitbarsting heel verschillende risico's met zich meebrengen.
Katla en het gesteente van 1918
Katla ligt onder de gletsjer Mýrdalsjökull, ten noorden van Vík en ten oosten van Eyjafjallajökull. Wikipedia zegt dat de uitbarsting van 1918 begon op 12 oktober van dat jaar en 24 dagen duurde. The Lava Show zegt dat de lava die het op beide locaties smelt, afkomstig is van die uitbarsting, en dat het gesteente wordt verhit tot het smelt voordat het wordt uitgegoten. Het detail verbindt de twee: de locatie in Vík ligt ten zuiden van de vulkaan die het gesteente leverde, en de locatie in Reykjavík gebruikt hetzelfde gesteente.
Uitbarstingen nabij Reykjavík
Het schiereiland Reykjanes, ten zuidwesten van de hoofdstad, is de afgelopen jaren actief geweest. Op 19 maart 2021 opende zich een uitbarstingsspleet in Geldingadalur, nabij Grindavík, en een tweede uitbarsting volgde daar van 3 tot 21 augustus 2022. Als je over deze uitbarstingen leest en er een wilt zien, onthoud dan dat uitbarstingslocaties op korte termijn kunnen worden gesloten vanwege vulkanische gassen en onstabiele grond, en dat lava mogelijk niet zichtbaar is vanaf openbare uitkijkpunten. Raadpleeg Safetravel en volg de lokale richtlijnen. Een showroom die lava binnenshuis uitgiet, is het betrouwbare alternatief.
Voor wie dit niet is
Als je geologie wilt leren uit gesteenten en kaarten in plaats van uit een live show, past een museum of een begeleide excursie beter bij je. Als je een actieve uitbarsting wilt zien, kan geen enkel ticket er een beloven, want uitbarstingen komen wanneer de vulkaan dat beslist. En als de wetenschap te veel is voor een jong kind, werkt de show in de eerste plaats als spektakel, met de uitleg verzorgd door een live host.
Bronnen